Prawda w czasach Internetu

To rzadkość oglądać światową premierę filmu, jeszcze większa rzadkość oglądać go w filharmonii, a już zwłaszcza oglądać film o Wikipedii w towarzystwie blisko pół tysiąca Wikipedystów z całego świata... ale mnie się udało. =}

Film to dokument poświęcony jednemu z największych fenomenów ostatnich lat - sieciowej encyklopedii powstającej bez centralnego planowania, siłami ochotników. To, że powstała, byłoby może tylko ciekawostką, gdyby nie fakt, że wdarła się do zbiorowej świadomości z siłą wodospadu i dziś różne wersje językowe (w tym polska) plasują się w pierwszych dziesiątce najczęściej odwiedzanych stron, wyprzedzając wiele znanych i dobrze finansowanych serwisów. Już po prostu nie da się jej ignorować, i to niezależnie od tego, czy się ją lubi, czy wręcz przeciwnie.

"Truth in numbers" stara się przyjrzeć obu tym postawom. Najpierw wprowadza zasadniczą ideę Wikipedii ze znakomitym wykorzystaniem animowanych infografik - te efekty specjalne zasługują na wysoką ocenę, są czytelne, nieprzegadane i doskonale wpasowują się w opowiadaną historię. Jednocześnie prezentuje też materiały z podróży z założycielem Wikipedii, Jimmym Walesem (pseudonim "Jimbo"), po dalekich zakątkach globu, wyjaśniając zarazem kłopot z uznaniem kto właściwie jest założycielem.

Już tu widać, że filmowcy wybrali wierność zasadom klasycznego dokumentu jako próby oddania rzeczywistości obiektywnie. Pokusa zrobienia laurki musiała być silna, ponieważ materiał kręcono przez kilka lat, w bliskim kontakcie z Jimbo. Jednak udało się im nie skupić na tej postaci. Nawet nieco ją odczarowali - jasno wspomnieli o wpadkach firmy Walesa, która finansowała początki Wikipedii, pokazali też, że nie jest to wielki charyzmatyk. Z filmu wyłania się wizja indywidualisty, który przypadkiem zdołał animować wielki oddolny ruch, ale choć dba o jego dalszy rozwój i spędza dużo czasu promując go, to właściwie nie jest jego liderem. Nie upiera się też przy własnym monopolu na prawdę, co paradoksalnie stanowi sedno jego dążeń.

Wales czerpie z tradycji filozofii nie ufającej wszelkiej maści autorytetom, ekspertom i innym władzom. Jest to anarchizm, ale szczególnego rodzaju, opiera się on bowiem na zderzeniu indywidualnych osądów i umiejętności dyskusji - przypomina to model społeczeństwa obywatelskiego, zwłaszcza w wersji znanej z USA, tylko wyjaskrawiony i przeniesiony do Internetu.

Dobrze się stało, że film szybko przestaje analizować osobowość "ojca założyciela" Wikipedii i nawet nie wchodzi zbyt głęboko w samo jej działanie. Właściwym tematem staje się od pewnego momentu debata między Wikipedystami a jej krytykami co do wiarygodności, prawdziwości oraz użyteczności wiedzy budowanej w tym rozproszonym modelu.

Jest to więc film podejmujący zasadnicze pytania o prawdę oraz demokrację, a nie reportaż interwencyjny ani nawet naoczna relacja z ekscytującej rewolucji. Aczkolwiek nie ma się o obawiać o sztywność formuły - nie zabrakło dramatycznych (wręcz nieco teatralnych) pytań jak neutralnie opisać nazizm, personalnych podszczypywań i wypowiedzi znanych postaci życia publicznego, takich jak miliarder i twórca marki Virgin, Richard Branson, lewicowa legenda uniwersytecka, Noam Chomsky, czy były szef edytorów Britanniki. Nudno nie będzie!

Powiedziałbym nawet, że dla mnie - starego Wikipedysty - o ile początek filmu sugerował wałkowanie problemów znanych od lat, czyli powtórkę z rozrywki, to w dalszym ciągu atmosfera się zagęściła i nie pozwalała mi oderwać od ekranu wzroku. Jednak mam wrażenie, że to film przede wszystkim dla szerokiej publiczności, a nie dokument do wewnętrznej dyskusji między ludźmi zaangażowanymi w rozwój projektu, choć naturalnie po projekcji taka dyskusja się rozwinęła, z udziałem filmowców, Jimbo i całej sali. Jeden z najciekawszych głosów był taki, że Wikipedysta poczuł się dotknięty tym filmem - moim zdaniem to dobrze, że była nawet taka (marginalna) reakcja. Byłbym zaniepokojony dopiero, gdyby film nie wzbudził żadnej kontrowersji, bo to byłaby zwykła propaganda, a nie próba uchwycenia zjawiska. Padały też inne zarzuty - a to, że zabrakło repliki społeczności Wikipedystów na zarzuty krytyków, a to podpisywanie krytyków funkcjami, a Wikipedystów tylko pseudonimem (i liczbą dokonanych edycji)...

Muszę jednak przyznać, że warto doczekać do napisów końcowych, kiedy twórcy przewrotnie rozdawali krytykom do przeczytania hasła z Wikipedii z ich własnymi biogramami. Miny i reakcje po prostu bezcenne. =} Można to potraktować jako wytknięcie, że nie zadali sobie zbyt wiele trudu, żeby poznać przedmiot krytyki i są silni tylko siłą stereotypów. To dość poważny zarzut zważywszy, że sama Wikipedia nie powstała jako świetlana wizja, tylko rozwinęła się nadspodziewanie bujnie z pobocznego projektu wobec Nupedii - encyklopedii sieciowej starego paradygmatu (całkowicie eksperckiej, z wielostopniowym, formalnym procesem recenzowania), która dla odmiany okazała się całkowitą klapą. Teoria ewidentnie nie wystarcza, żeby przewidzieć takie przełomowe zjawiska, bez pewnej dozy "umazania się" w rzeczywistych efektach trudno więc prowadzić wiarygodną krytykę. Podobny szok przeżyła przecież w ostatnich latach klasyczna ekonomia.

Dla zainteresowanych innymi aspektami internetowej rewolucji polecam też film o inflacji prywatności w sieci, "Wszystko na widoku". Nie jest tak dobry jak "Truth in numbers", ale opowiada o unikalnym doświadczeniu z poprzedniej dekady. Tam autorka filmu popełniła jednak błąd zaczadzenia osobą lidera projektu, dlatego widz musi sobie wydestylować czystą problematykę na własną rękę.

Film polecam wszystkim, niezależnie od ich stosunku do Wikipedii i stopnia z filozofii - z pewnością będzie to tym ciekawsze, im mniej widz orientuje się w zasadach projektu. Będzie to dla niego ciekawe wprowadzenie. Autorzy w filmie stawiają znak zapytania przy tytule, co podkreśla jego wymiar intelektualny, a nie akcyjny.

Warto też wspomnieć, że na oficjalnej stronie filmu zostaną udostępnione wielogodzinne materiały filmowe, nakręcone przez te kilka lat. Duże brawa dla montażysty, gdyż to on z morza ścinków zdołał stworzyć spójną, wciągającą opowieść. Szkoda tylko, że "Truth in numbers" nie będzie dostępny na wolnej licencji, choć autorzy i tak zadbali o to, żeby nie pozbyć się praw do niego w zamian za możliwość emisji w dużej sieci telewizyjnej, więc może w przyszłości doczekamy i tego.